Türkmenistan: Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda hyzmatdaşlygyň özboluşly ugry

Türkmenistanyň 2026-njy ýylda Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda (GDA) başlyklyk etmeginiň çäginde geçiriljek esasy çäreleriň taýýarlygy jemleýji tapgyra gadam basdy. Çäreler şu ýylyň oktýabr aýynyň başynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçiriler.

Assosirlenen agza derejesine garamazdan, Türkmenistan Arkalaşykda birnäçe gezek, ýagny 2012-nji we 2019-njy ýyllarda üstünlikli başlyklyk etdi. Şol döwürde GDA-a gatnaşyjy döwletleriň Strategiki ykdysady hyzmatdaşlygy hakynda Jarnama (2019-njy ýyl) ýaly konseptual ähmiýetli resminamalary kabul etmek başlangyjyny öňe sürdi.

Ýurdumyzyň GDA-nyň düzümindäki gurluşlarda aýratyn orun eýeleýändigini bellemek gerek. Türkmenistan 2005-nji ýyldan bäri Arkalaşygyň doly hukukly agzasy bolmasa-da, assosirlenen agza derejesini saklap gelýär hem-de guramanyň möhüm ykdysady we logistika hyzmatdaşlarynyň biri bolup çykyş edýär.

Türkmenistanyň GDA-nyň çägindäki ornunyň hronologiýasyndan görnüşi ýaly, 1991-nji ýyldan 2005-nji ýyla çenli Türkmenistan Alma-Ata Jarnamasyny tassyklap, GDA-da esaslandyryjy döwlet (agza) derejesinde gatnaşdy. 2005-nji ýyldan başlap, GDA-nyň Kazan sammitinden soň ýurt assosirlenen agza derejesine eýe boldy.

Bu çözgüt 1995-nji ýylda BMG tarapyndan ykrar edilen hemişelik Bitaraplyk ýörelgesiniň berkidilmegi bilen şertlendirildi. Bu ýörelge harby-syýasy bileleşiklere we ýokary milli syýasy-harby gurluşlara gatnaşmagy aradan aýyrýar. Şondan bäri Aşgabat GDA-nyň ylalaşyklaryna saýlap gatnaşmak bilen, esasan, ikitaraplaýyn görnüşi ýa-da anyk köptaraplaýyn ykdysady gatnaşyklary ileri tutýar. Hyzmatdaşlygyň esasy ugurlary ulag we logistika, energetika, ynsanperwer we ekologiýa hyzmatdaşlygydyr.

Sowet döwründen soňky giňişliginiň bilermenleriniň we seljerijileriniň baha bermegine görä, Türkmenistan özüniň özboluşly geosyýasy we geografiki ýerleşişi netijesinde Merkezi Aziýanyň, Hazar sebitiniň we Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň giňişliginiň çatrygynda tebigy köpri hökmünde çykyş edýär.

Bu orun üç esasy sütün — geoykdysadyýet, infrastruktura we logistika taslamalary we oňyn Bitaraplyk ýörelgesi — esasynda kemala gelýär. Ýurt Merkezi Aziýa döwletlerini — Özbegistany, Täjigistany we Gyrgyzystany — Azerbaýjanyň, Russiýanyň we Eýranyň Hazar deňzindäki portlary bilen baglanyşdyrýar.

Eýran we Owganystan bilen serhetleşýän Türkmenistan GDA ýurtlarynyň Ýakyn we Orta Gündogaryň, Günorta Aziýanyň we Pars aýlagynyň bazarlaryna çykmagynda möhüm üstaşyr merkez bolup durýar.

GDA-nyň çäginde şeýle mümkinçiliklere eýe bolan Aşgabat ýurdumyzy Ýewraziýa ähmiýetli multimodal ulag merkezine öwürmek boýunça strategiýany işjeň durmuşa geçirýär.

Hazaryň iň iri deňiz merkezi bolan Türkmenbaşy Halkara deňiz porty Arkalaşygyň we Merkezi Aziýanyň döwletlerine Kawkaz sebitine we Gara deňze çykmaga ýol açýar.

Şeýle hem Gazagystan – Türkmenistan – Eýran demir ýol magistraly halkara Demirgazyk – Günorta ulag geçelgesiniň gündogar şahasy hökmünde Russiýanyň we GDA döwletleriniň bazarlaryny Eýran we Hindi ummanynyň portlary bilen göni birleşdirýär.

Mundan başga-da, Özbegistan – Türkmenistan – Eýran – Oman ulag geçelgesi Merkezi Aziýa sebitini Ýakyn Gündogar bilen baglanyşdyrýar.

BMG tarapyndan ykrar edilen hemişelik Bitaraplyk derejesi Türkmenistana Arkalaşygyň ýurtlary üçin dialog geçirmek boýunça ählumumy meýdança hökmünde çykyş etmäge hem mümkinçilik berýär.

Geosyýasy dartgynlylygyň şertlerinde Bitarap döwletiň derejesi Türkmenistany GDA we Ýewraziýa Ykdysady Bileleşiginiň (ÝYB) ýurtlary, şeýle hem Hazarýaka döwletleri — Russiýa, Azerbaýjan, Eýran we Gazagystan üçin amatly hyzmatdaş edýär.

Şunuň bilen baglylykda, Aşgabat Merkezi Aziýada we Hazar sebitinde howpsuzlyk we durnukly ösüş meseleleri boýunça parahatçylyk dörediji gepleşikleriniň we halkara forumlarynyň geçirilişini birnäçe gezek gurady.

GDA-nyň çägindäki häzirki gatnaşygynyň dowamynda Türkmenistan döwleti Arkalaşygyň ähli gatnaşyjylary bilen ykdysady hyzmatdaşlygy ösdürip, şol bir wagtyň özünde syýasy we howpsuzlyk ulgamynda goşmaça borçnamalary öz üstüne almazlygynyň nusgasyny görkezýär.

Bitaraplyk derejesi ýurduň özygtyýarlylygyny ýokary milli täsirlerden goraýar. Bitaraplyk ýörelgesiniň esasynda GDA-nyň köptaraplaýyn ylalaşyklary Türkmenistan üçin köplenç diňe «çäk» bolup hyzmat edýär, esasy ykdysady we energetika netijeleri bolsa esasy hyzmatdaşlar — Russiýa, Özbegistan we Gazagystan bilen göni ikitaraplaýyn ylalaşyklar arkaly gazanylýar.

Bilermenleriň we syýasaty öwrenijileriň seljermeleri Türkmenistanyň GDA-daky gatnaşygynyň halkara syýasaty boýunça iki nazaryýet konsepsiýasynyň — daşary syýasy Bitaraplygyň we çeýe (köp derejeli) integrasiýanyň nazaryýetiniň — çatrygynda gurlandygyny görkezýär.

Bu ýörelgeleri ulanmak Aşgabat şäheriniň Arkalaşykdan üzňe bolman, eýsem özboluşly we pragmatik gatnaşmak modelini näme üçin kemala getirýändigini ylmy taýdan esaslandyrmaga mümkinçilik berýär.

Türkmenistanyň Bitaraplygy diňe bir geosyýasy garaýyş däl, eýsem döwlet tarapyndan halkara guramalara gatnaşmagyň çäklerini kesgitleýän berk hukuk we syýasy taglymatdyr. Bu halkara-hukuk ýagdaýy 1995-nji, 2015-nji we 2025-nji ýyllarda BMG tarapyndan ykrar edildi.

Şu ýerde Türkmenistanyň GDA-da gatnaşmagynyň esasy ýörelgeleriniň nämä esaslanýandygyny ýatlatmak gerek. Olara harby-syýasy bileleşiklere gatnaşmakdan ýüz öwürmek; ýokarymilli edaralara goşulyşmazlyk; deň uzaklykda durmak we parahatçylyk döredijilik mümkinçiliklerini ösdürmek degişlidir.

Bir wagtlar assosirlenen agzalyk derejesine geçmek Türkmenistanyň Bitaraplyk taglymatyny bozmazdan, Arkalaşykdaky gatnaşygyny saklamagyna mümkinçilik berdi.

Çeýe integrasiýa nazaryýetinde köptaraplaýyn birleşigiň aýry-aýry institutlarynyň köplenç ikitaraplaýyn ylalaşyklaryň ulgamy bilen çalşyrylýandygy bellenilýär. Türkmenistanyň GDA bilen özara gatnaşygy hut şu konsepsiýanyň amaly beýany bolup durýar. Bu gatnaşykda gatnaşmagyň çäkleri hemişelik Bitaraplygyň hukuk taglymaty bilen berk kesgitlenýär.

Bu ýagdaý Aşgabat şäherine syýasy we harby borçnamalardan gaça durmak bilen bir hatarda, Arkalaşygyň esasy ulag-energetika merkezi derejesini saklamaga mümkinçilik berýär. Türkmenistanyň GDA-daky gatnaşygynyň özboluşlylygynyň esasy düzüm bölekleriniň biri hem şundan ybaratdyr.

1990-njy ýyllaryň we 2000-nji ýyllaryň başynyň dowamynda Türkmenistan GDA-nyň Tertipnamasyny tassyklamakdan yzygiderli saklandy we ýokarymilli gurluşlaryň ýa-da harby bileleşikleriň döredilmegini göz öňünde tutýan ylalaşyklara, şol sanda 1992-nji ýyldaky Kollektiw howpsuzlyk hakynda şertnama gatnaşmady.

Şol bir wagtyň özünde assosirlenen agzalyga geçmek «demarş» ýa-da GDA-dan çykmak däldi. Bu BMG tarapyndan ykrar edilen hemişelik Bitaraplygyň hukuk derejesini berkitmek, şol bir wagtyň özünde bolsa Arkalaşygyň döwletleri bilen ykdysady we logistika gatnaşyklaryny üzmezlik maksady bilen edilen ädim boldy.

Şu nukdaýnazardan Türkmenistanyň tejribesi GDA-nyň Tertipnamasynyň ýokary derejede çeýeligini görkezýär. Ykdysady we harby-syýasy ugurlaryň bölünmegi Bitarap derejeli döwletlere makrosebit integrasiýasynyň möhüm bölekleri bolmagyny dowam etdirmäge mümkinçilik berýär.

Türkmenistan Bitaraplyk syýasatyny durmuşa geçirmek bilen GDA-nyň köptaraplaýyn tertipnama başlangyçlaryny agza döwletler bilen anyk ikitaraplaýyn ykdysady we energetika taslamalaryna öwürmegi ileri tutýar.

Mysal üçin, Türkmenistanyň 2030-njy ýyla çenli GDA-nyň ykdysady ösüş strategiýasyna gatnaşmagy, şeýle hem onuň ulag-logistika başlangyçlary Aşgabadyň Arkalaşyk bilen özara gatnaşyklarynyň amaly özenini emele getirýär.

Global logistika zynjyrlarynyň täzeden emele gelýän şertlerinde Türkmenistanyň ulag mümkinçilikleri GDA-nyň ähli döwletleri üçin aýgytlaýjy ähmiýete eýe bolýar.

Şu Strategiýanyň çäginde Türkmenistan günorta we Hazar ugurlarynda «infrastruktura hereketlendirijisi» wezipesini ýerine ýetirýär.

Aşgabadyň ulag başlangyçlarynyň, ilkinji nobatda, Demirgazyk – Günorta halkara ulag geçelgesiniň gündogar böleginiň we Türkmenbaşy portunyň durmuşa geçirilmegi Arkalaşygyň döwletlerine geografiki we geosyýasy çäklendirmeleri azaltmaga, Günorta Aziýanyň we Ýakyn Gündogaryň bazarlaryna päsgelçiliksiz çykmaga mümkinçilik berýär.

Türkmenistanyň Arkalaşyk bilen özara gatnaşyk modeli berk ýokarymilli borçnamalary kabul etmezden, düýpli ykdysady peýdany gazanmaga mümkinçilik berýär. Bu strategiýa Aşgabadyň daşary syýasatynyň mazmunyny takyk şöhlelendirýär.

Ýurt geosyýasy çäklendirmeleri ykdysady artykmaçlyklara öwürýän özboluşly hyzmatdaşlyk görnüşini kemala getirdi.

Şeýlelikde, Türkmenistanyň GDA-daky gatnaşygynyň modeli çeýe we saýlama pragmatizmiň nusgawy mysaly bolup durýar. Halkara derejesinde ykrar edilen hemişelik Bitaraplyk halkara-hukuk ýagdaýyna we assosirlenen agzalyga daýanyp, Aşgabat Arkalaşykdaky integrasiýa işlerinden ykdysady we logistika taýdan iň ýokary peýdany üstünlikli gazanýar, şol bir wagtyň özünde syýasy töwekgelçiliklerden we berk ýokarymilli borçnamalardan doly gaça durýar.

Orta möhletli geljekde Türkmenistan bilen GDA ýurtlarynyň arasyndaky gatnaşyklaryň ösüşini çaklamak bilen, onuň üç esasy şert bilen kesgitlenjekdigini çaklamak mümkin: hemişelik Bitaraplyk derejesi, Aşgabadyň Ýewraziýanyň üstaşyr ulag merkezi hökmünde barha artýan orny we hyzmatdaşlygyň amaly netijeleri.

Geljegiň dowamynda Türkmenistan bilen GDA-nyň arasyndaky gatnaşyklaryň Bitarap diplomatik derejesiniň we Aşgabadyň ýokary derejede talap edilýän ulag-ykdysady mümkinçilikleriniň özboluşly utgaşmasy hökmünde gutarnykly kemala geljekdigini çaklamak bolar.

Öz assosirlenen agza hökmünde hukuk derejesini üýtgetmezden, Türkmenistan Arkalaşykdaky amaly we ykdysady taýdan esaslandyrylan integrasiýanyň esasy hereketlendiriji güýçleriniň biri hökmünde çykyş etmegini dowam etdirer.